Geachte aanwezigen, leden van de Zonnebloem afdeling Winssen,

Enkele gedachten naar aanleiding van uw gouden jubileum...

De 'Zonnebloem' staat voor aandacht en zorg voor de naaste, de kwetsbare oudere, de gehandicapte en zieke medemens voorop. Onwillekeurig gingen bij de voorbereiding van mijn verhaal van deze middag mijn gedachten uit naar de elf jaren – van 2007 tot 2018 – die ik als pastor werkzaam mocht zijn in Ziekenhuis Rijnstate te Arnhem. Een periode die me een schat aan ervaringen heeft gebracht. Want het is een boeiende wereld, de wereld van de zorg.

Zorg. Waarvoor staat dat woord eigenlijk? Als een arts of verpleegkundige wil weten wat 'goede zorg' is – of minstens zou moeten zijn, gaat hij of zij het best in gesprek met hen die op zijn of haar zorg zijn aangewezen. Ervaringsdeskundigen bij uitstek. Als een patiënt zegt: 'Dat is nog eens een goede arts...', dan kun je er praktisch zeker van zijn dat hij of zij in zo'n geval vrijwel nooit (of minstens niet in eerste instantie) doelt op zaken als vakkennis of deskundigheid. Hoe belangrijk die zaken ook zijn, en een patiënt moet er blind op kunnen vertrouwen dat een arts zijn of haar vak beheerst (en liefst ook bijhoudt), voor iemand die – soms van de ene op de andere dag – in het ziekenhuis belandt, overspoeld wordt door indrukken en emoties, bang is en onzeker, die vol spanning wacht op de uitslag van het onderzoek, slecht nieuws heeft gekregen of een zware ingreep moet ondergaan, is het minstens even belangrijk dat hij of zij zich als mens door een arts 'gehoord' en 'gezien' weet.
We laten de patiënt zelf even aan het woord:

  • De dokter nam alle tijd voor me, hij luisterde aandachtig, gaf duidelijk antwoord op mijn vragen en legde alles rustig uit (en als het nodig was nog een keer).
  • Het spreekuur liep weliswaar uit, de wachtkamer zat vol, maar ze liet zich niet opjagen; ze heeft zelfs niet één keer op de klok gekeken (denk niet dat patiënten niets zien!).
  • Ik vond het fijn dat de dokter ook vroeg hoe het met mijn vrouw en kinderen ging, dat zo'n man daaraan denkt...
  • Ik kon merken dat ze mijn dossier grondig had doorgenomen, dat ze zich goed op het gesprek had voorbereid.
  • Hij keek me aan toen hij met me sprak, dat heb ik wel eens anders meegemaakt; sommigen zitten weggedoken achter de computer, oogcontact is er nauwelijks; dan voel je je echt een nummer...

Aandacht, zorgvuldigheid, rust en empathie zijn – dat moge blijken uit deze voorbeelden – de bestanddelen van het fundament waarop echte, goede, menselijke zorg is gegrondvest. Aandacht, zorgvuldigheid, rust en empathie. Een mededeling waarmee ik vakkundig een – naar ik hopen mag – open deur heb ingetrapt.

Maar laten we één ding niet vergeten – en hopelijk is ook dit een open deur: zorg, aandacht voor de ander begint met zorg en aandacht voor onszelf. Zorg voor mijn naaste is slechts mogelijk, als we – eerst – zorg dragen voor onszelf. En dat heeft niets te maken met egoïsme. Integendeel zelfs. Het is een kwestie van zelfrespect. Ik moet in deze context denken aan die bekende woorden uit de bijbel: 'Heb je naaste lief als jezelf...' Woorden die voor ieder mens inzichtelijk kunnen zijn, gelovig of niet. 'Heb je naaste lief als jezelf...' Ik lees dit als volgt: je kunt alleen maar geven wat je hebt. En een mens zonder zelfrespect zal niet of nauwelijks in staat zijn (echt) respect op te brengen voor zijn naaste. Wie geen oog heeft voor zichzelf ziet ook de ander over het hoofd. Dat geldt voor een arts, voor een pastor, voor een lid van de Zonnebloem – kortom, voor ieder mens die mens wil zijn voor zijn naaste.

De vraag die we ons vervolgens dienen te stellen is deze: hoe vullen we dan die vereiste zelfzorg in? Hoe geven we die handen en voeten? Een algemeen geldend antwoord op deze belangrijke vraag is niet te geven. De ene mens is immers de andere niet. En waar mensen, hun omstandigheden en hun behoeften verschillen, zal ook het antwoord op die vraag door iedereen verschillend worden ingevuld. Maar hoe ieders antwoord ook luiden moge, het is zaak dat we ons leven zo inrichten dat we dat wat we doen met aandacht kunnen doen – wat de kwaliteit van en het plezier in ons werk onherroepelijk zal vergroten. De bekende drieslag rust – reinheid – regelmaat (mijn oma wist dat al) kan daarbij een ondersteunende rol spelen, als een van de ingrediënten voor een leven dat minder onder stress en hoogspanning gebukt gaat dan nu vaak het geval is.

Terug naar het woord 'respect'. Een woord dat vandaag de dag te pas en te onpas gebruikt wordt. Mensen verdienen respect. Vinden we. Of ze vinden het zelf. Of ze eisen het op. Vaak met het nodige lawaai. Door het veelvuldig gebruik dan wel misbruik van het woord ligt echter al heel snel 'woordinflatie' op de loer. Gaat de eigenlijke betekenis van het woord verloren. En dat is jammer, omdat het begrip respect – naast andere eerder genoemde zaken – behoort tot de kern van wat goede zorg is. En die willen we toch bieden.

Respect. Een prachtig woord. Het is afgeleid van het Latijnse werk-woord re-spicere: om-zien, om-kijken. In dit verband gebruik ik graag het beeld van een kudde olifanten die door de Afrikaanse savanne trekt. De grote, sterke exemplaren lopen voorop en bepalen het tempo van de kudde. De kleintjes volgen. Hun pootjes zijn nog kort. Voor hen is het – in de meest letterlijke zin van het woord – flink 'aanpoten'. Maar ze redden het, want ze zijn nog jong en kunnen tegen een stootje. Wat de oudjes betreft, is het een heel ander verhaal. Zij hebben – en ook dat mag je letterlijk nemen – de grootst mogelijke moeite om het tempo, en daarmee de rest van de kudde, 'bij te benen'. En zo raken ze langzaam wat achterop. Maar... nooit uit het zicht. Want af en toe houdt de leider van de kudde halt, kijkt om en wacht – mocht dat nodig zijn – tot de achterblijvers de kudde weer hebben ingehaald, in het besef dat de oudere en zwakkere exemplaren de bescherming van de kudde nodig hebben. Een prachtig beeld – wat mij betreft – van wat goede zorg zou kunnen en moeten zijn. Of het nu in het ziekenhuis is of in ons eigen dorp. We kunnen in dit opzicht nog iets van deze dieren leren. In het bijzonder van de wijze waarop zij omgaan met die exemplaren van de kudde die, oud of zwak als zij zijn, het tempo drukken en de rest van de groep feitelijk tot last zijn.
Hoe gaan wij eigenlijk om – een gewetensvraag – met hen die hun tijd zogezegd hebben gehad, geen bijdrage van betekenis meer leveren aan het productieproces, en die een samenleving – die geluiden klinken toch af en toe? – meer kosten dan dat ze nog opleveren ..? Ik mag hopen dat er straks – als ikzelf op leeftijd ben gekomen en misschien nog maar moeizaam volgen kan – ook naar mij nog wordt om-gekeken.

Respect. Het is met groot respect dat ik u – als Zonnebloem afdeling Winssen – van harte feliciteer met uw (ruim) vijftigjarig bestaan. Ik hoop dat u met genoegen terug-kijkt op een mooie, rijke tijd waarin u (samen met hen die u voorgingen) veel, heel veel hebt mogen doen en betekenen voor uw medemens. Voor dat laatste zeg ik u dank. En vier vandaag feest – want u hebt (met dank aan corona) nog wat in te halen! En put daaruit dan de moed, de vreugde en de inspiratie om ook weer vooruit te kijken – en nog vele mooie jaren door te gaan...
Zorg goed voor jezelf.
En zie om naar elkaar.

Nogmaals proficiat – en dank voor uw aandacht!

Pastor Ruud Roefs
Winssen, 2 oktober 2021